background-pages-03
Narodowy Program Rozwoju Humanistyki


Punktem wyjścia projektu "Italianistyka dla filmoznawstwa, filmoznawstwo dla italianistyki. Paradygmat audiowizualny w badaniach polsko-włoskiego transferu kulturowego" (kierownik: Anna Miller-Klejsa; lata realizacji: 2012-2014) była następująca konstatacja: parametry polsko-włoskiego transferu kulturowego zostały w obszerny sposób omówione w odniesieniu do historii politycznej, sztuk pięknych i literatury; brak natomiast opracowań poświęconych analogicznym zjawiskom na obszarze kultury filmowej. W założeniu wnioskodawców, niniejszy projekt miał wypełnić tę lukę w rodzimym piśmiennictwie, a zarazem poszerzyć pole dociekań badawczych (zarówno filmoznawstwa, jak i filologii włoskiej). Pojęcie transferu kulturowego rozumiane było przez wnioskodawców w sposób szeroki (tj. obejmujący nie tylko teksty kultury, ale także kulturowe mechanizmy ich cyrkulacji), ograniczony jedynie do paradygmatu audiowizualnego, którego ramy zakreślały w niniejszym projekcie kino i telewizja oraz inne formy dystrybucji komunikatów filmowych.

Celem projektu była analiza tych zjawisk z zakresu historii kina oraz filmu współczesnego, które w szczególny sposób łączą się z polsko-włoskimi relacjami kulturalnymi. Były one rozpatrywane w perspektywie interdyscyplinarnej, łączącej – w duchu tzw. zwrotu wizualnego we współczesnej humanistyce – metody i doświadczenia wypracowane na gruncie filmologii oraz italianistyki.

W 2012 roku (pierwszym roku realizacji projektu) zorganizowane zostały dwa seminaria dyskusyjne. Pierwsze – pod tytułem „Literatura włoska na dużym ekranie – adaptacje kinowe i telewizyjne” – poświęcone zostało rozmaitym aspektom adaptacji epiki oraz dramatu i umożliwiło uchwycenie swoistej „wędrówki” miedzy mediami toposów charakterystycznych dla kultury włoskiej.

W toku realizacji projektu został przygotowany i opublikowany pod redakcją Anny Miller-Klejsy i Artura Gałkowskiego tom "Od Manzoniego do Maraini. Ekranizacje literatury włoskiej" (recenzent naukowy: prof. dr hab. Ewelina Nurczyńska-Fidelska). Autorki poszczególnych tekstów – zarówno doświadczone, jak i młode badaczki z różnych polskich ośrodków akademickich, reprezentujący różne dziedziny humanistyki (prof. dr hab. Hanna Serkowska – Uniwersytet Warszawski, dr Monika Surma-Gawłowska – Uniwersytet Jagielloński, dr Anna Miller-Klejsa – Uniwersytet Łódzki, mgr Aleksandra Brzyszcz – Uniwersytet Łódzki, mgr Karina Burchardt – Uniwersytet Warszawski, mgr Diana Dąbrowska – Uniwersytet Łódzki, mgr Monika Goździkowska – Uniwersytet Łódzki, mgr Zuzanna Krasnopolska – Uniwersytet Warszawski, mgr Joanna Ozimska – Uniwersytet Łódzki, mgr Katarzyna Skórska – Uniwersytet Warszawski) koncentrowały swoją uwagę zarówno na kanonicznych, jak i mniej znanych adaptacjach utworów epickich oraz dramatycznych. Założeniem tomu była taka kompozycja poszczególnych rozdziałów, by jednemu rozdziałowi odpowiadało jedno dzieło literackie i jego wybrana adaptacja. Z książki korzystać będą z pewnością studenci kulturoznawstwa, filmoznawstwa i italianistyki; powinna ona także zainteresować wszystkich sympatyków kultury włoskiej. Tom zawiera bowiem nie tylko wiele cennych informacji o poszczególnych utworach literatury włoskiej, ale i konteksty natury historycznej, politycznej i stricte kulturowej, co wzbogaca sposób widzenia i interpretacji poszczególnych tekstów.
 
Drugie seminarium dyskusyjne dotyczyło natomiast reprezentacji ruchu oporu podczas II wojny światowej w fabularnym kinie polskim i włoskim; pozwoliło ono unaocznić, jak w obu kinematografiach zamanifestowała się pamięć o II wojnie światowej, która stanowi punkt odniesienia kolektywnej tożsamości obu narodów. Dialogiczna struktura spotkania pozwoliła jednocześnie na uwypuklenie różnic w filmowych obrazach II wojny, a w szczególności reprezentacji ruchu oporu, które to zagadnienie pozostało w centrum dyskusyjnego seminarium. Odmienna w obu krajach ewolucja filmowych wizji ruchu oporu wynikała oczywiście z różnych kontekstów życia społecznego, politycznego i kulturalnego. Można jednak doszukiwać się pewnej analogii między perspektywą tematyczno-problemową „szkoły polskiej” a włoskim neorealizmem – w obu przypadkach jednym z wiodących, podejmowanych przez reżyserów wątków stał się rozrachunek z doświadczeniami wojny oraz ich konsekwencjami w życiu zbiorowym i jednostkowym.

Drugą publikacją przygotowaną w ramach projektu był tom „Resistenza we włoskim filmie fabularnym” autorstwa Anny Miller-Klejsy. Książka traktuje o filmowych reprezentacjach włoskiego ruchu oporu w czasie II wojny światowej, interpretowanych jako ważne świadectwo pamięci kulturowej Italii. W części teoretycznej zaprezentowane zostały rozmaite koncepcje dotyczące związków filmu i historii. W kolejnych rozdziałach szczegółowo analizowane są: "Rzym, miasto otwarte" i "Generał Della Rovere" Roberta Rosselliniego, "Strategia pająka" Bernarda Bertolucciego, "Noc świętego Wawrzyńca" Paola i Vittoria Tavianich oraz "Człowiek, który nadejdzie" Giorgio Dirittiego. Recenzentem tomu był dr hab. Piotr Zwierzchowski.

Zgodnie z harmonogramem projektu koordynatorka projektu odbyła kwerendę biblioteczną, celem analizy materiałów niezbędnych do dalszych prac badawczych. Zebrane materiały pozwoliły na przedstawienie cząstkowych wyników badań na dwóch konferencjach: „Reception of ancient myths in ancient, modern and postmodern culture”, organizator: Katedra Filologii Klasycznej Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 28-29 listopada 2013, tytuł referatu: Tavianis’ s „The Night of the Shooting Stars” – in the circle of myths and fairy tales oraz „Polsko-włoskie kontakty filmowe: topika, koprodukcje, recepcja”, organizator: Zakład Italianistyki we współpracy z Zakładem Historii i Teorii Filmu Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, 8-10 kwietnia 2013, tytuł referatu: Elegijna „Wielka droga” Michała Waszyńskiego
           
W 2013 roku (drugim roku realizacji projektu) zorganizowane zostało seminarium warsztatowe „Traduttore traditore – polsko-włoski przekład audiowizualny” poświęcone przekładowi audiowizualnemu oraz interdyscyplinarna konferencja naukowa „Polsko-włoskie kontakty filmowe – topika, koprodukcje, recepcja”. Do udziału w konferencji zostali zaproszeni zarówno doświadczeni naukowcy, jak również osoby przygotowujące rozprawy doktorskie. Spotkanie miało charakter interdyscyplinarnego forum wielopokoleniowego, w ramach którego zaprezentowane zostały różne perspektywy i doświadczenia badawcze. Głównym celem konferencji był namysł nad szeroko pojętymi polsko-włoskimi relacjami filmowymi (w tym: telewizyjnymi) – zarówno w aspekcie tekstualnym (zogniskowanym na konkretnych dziełach filmowych), jak i poprzez analizę parametrów instytucjonalnych (koprodukcje, dystrybucja i recepcja). W seminarium i konferencji wzięli udział: prof. Marek Lis (Uniwersytet Opolski), dr hab. Artur Gałkowski (Uniwersytet Łódzki), dr hab. Tomasz Kaczmarek (Uniwersytet Łódzki), dr hab. Tomasz Kłys (Uniwersytet Łódzki), dr hab. Piotr Sitarski (Uniwersytet Łódzki), dr Monika Woźniak (Università di Roma, “La Sapienza”), dr hab. Piotr Zwierzchowski (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), dr Joanna Ciesielka (Uniwersytet Łódzki), dr Konrad Klejsa (Uniwersytet Łódzki), dr Milena Lange (Uniwersytet Łódzki), dr Mirosława Magajewska (Uniwersytet Łódzki), dr Anna Miller-Klejsa (Uniwersytet Łódzki), dr Anna Osmólska-Mętrak (Uniwersytet Warszawski), dr Claudio Salmeri (Uniwersytet Śląski), dr Sylwia Skuza (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), mgr Barnaba Bonati (Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna w Łodzi), mgr Stefano Cavallo (Uniwersytet Łódzki), mgr Marta Cebera (Uniwersytet Gdański), mgr Michał Dondzik (Uniwersytet Łódzki), mgr Anna Grochowska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), mgr Karol Jachymek (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie), mgr Werona Król (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie), mgr Olga Rakhaeva (Polska Akademia Nauk), mgr Serafina Santoliquido (Uniwersytet Jagielloński), mgr Katarzyna Skórska (Uniwersytet Warszawski), mgr Justyna Sujka (Uniwersytet Łódzki), mgr Hanna Winiszewska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), mgr Magdalena Zelent (Uniwersytet Gdański). Gościem specjalnym konferencji był prof. Jerzy Stuhr.

Pokłosiem konferencji był opublikowany w 2014 roku tom „Polsko-włoskie kontakty filmowe: topika, koprodukcje, recepcja” pod redakcją Anny Miller-Klejsy i Moniki Woźniak recenzent naukowy: dr hab. Katarzyna Mąka-Malatyńska).

W tomie tym przeważają teksty opierające się na analizie tekstualnej, które pozwalają na zidentyfikowanie dominującego wizerunku Polaków we włoskim kinie – i vice versa. I tak, jak dowodzi Diana Dąbrowska, we włoskich filmach silnie obecny jest stereotyp Polaka jako ubogiego imigranta (m.in. "Ballada o czyścicielach szyb", reż. Peter del Monte, 1998) i Polki jako kobiety łatwo nawiązującej damsko-męskie znajomości ("Zabawa jest cudowna", reż. Carlo Verdone 1980). Odrębne miejsce we włoskiej kinematografii zajmuje natomiast nurt filmowych biografii papieża Polaka – o reprezentacjach Jana Pawła II we włoskich filmach fabularnych traktuje artykuł ks. Marka Lisa. W polskich produkcjach na plan pierwszy wysuwa się natomiast najczęściej wątek polsko-włoskich romansów – m.in. innymi w filmach "Giuseppe w Warszawie" (reż. Stanisław Lenartowicz, 1964) "Dwa żebra Adama" (reż. Janusz Morgenstern, 1963) i "Nie lubię poniedziałku" (reż. Tadeusz Chmielewski, 1971). Na filmach Lenartowicza i Morgensterna ogniskują swoją uwagę kolejno Michał Dondzik oraz Karol Jachymek. W obu przypadkach artykuły nie ograniczają się jednak do analizy dramaturgicznej, ale – osadzone w kontekście historyczno-społecznym – ukazują sposób funkcjonowania obu produkcji w momencie ich powstania; ujawniają przy okazji, że stereotypy pojawiają się także w materiałach promocyjnych i opiniach prawnych. O istniejących „przedsądach” i mitologizacji Italii świadczy natomiast obecny w polskiej kinematografii „mit Wenecji”. To właśnie temu zagadnieniu poświęcony jest artykuł Grażyny Stachówny, która drobiazgowo analizuje "Wenecję" (2010) w reżyserii Jana Jakuba Kolskiego. Hanna Winiszewska w swoim artykule przypatruje się wątkowi opery w filmach Krzysztofa Zanussiego, przypominając, że ma on również w swym twórczym dorobku inscenizacje teatralne. Na wspólne dziedzictwo historyczne wskazują zaś Marta Cebera w artykule o serialu "Królowa Bona" (reż. Janusz Majewski, 1981–1982) oraz Anna Miller-Klejsa. Omawiana przez nią fabularna "Wielka droga" w reżyserii Michała Waszyńskiego, będąca swoistym zapisem wędrówki II Korpusu armii gen. Andersa i udziału polskiego wojska w kampanii włoskiej (w tym – słynnej bitwy pod Monte Cassino), była w Polsce przez lata filmem zapomnianym i zakazanym przez cenzurę. Z kolei o recepcji włoskich filmów w Polsce w latach 1945–1989 traktuje artykuł Anny Osmólskiej-Mętrak. Recepcja badana jest tu przez pryzmat piśmiennictwa filmowego, rozumianego jako ważne ogniwo szeroko pojętej komunikacji kulturowej, dającej wgląd nie tylko w historycznie uwarunkowane kryteria estetyczne, lecz także ekonomiczne i polityczne mechanizmy współdecydujące o dystrybucji i promocji filmów.

Druga część dotyczy złożonej i budzącej coraz większe zainteresowanie badaczy problematyki przekładu audiowizualnego. Eseje Werony Król i Sylwii Skuzy unaoczniają językowe i kulturowe aspekty przekładu "Pinokia" (reż. Roberto Benigni, 2002) na język polski oraz "Kanału" (reż. Andrzej Wajda, 1956) na język włoski. Trzecią część tomu, wyraźnie wyodrębnioną w postaci aneksu, stanowi próba zaprezentowania problematyki z perspektywy twórców. Znalazły się w niej: zapis rozmowy z Jerzym Stuhrem, przeprowadzonej podczas spotkania na Uniwersytecie Łódzkim oraz wspomnienia dotyczące kina włoskiego, nadesłane przez Krzysztofa Zanussiego. Dzięki temu materiałowi czytelnik książki uzyska w rzeczywistości pełniejszy, a zarazem na swój sposób „intymny” wgląd w dzieje polsko-włoskich kontaktów filmowych, szczególnie ważny dla młodszego pokolenia, które nie zna z autopsji historycznych już sposobów uczestnictwa w kulturze filmowej. Układ książki pozwala przyjrzeć się ewolucji historycznej tej międzykulturowej relacji oraz determinantom kulturowym, które w poszczególnych okresach decydowały o jej kształcie.

Reasumując, materialnymi wynikami realizacji projektu są trzy recenzowane książki naukowe:
1.       "Od Manzoniego do Maraini. Ekranizacje literatury włoskiej", red. Artur Gałkowski, Anna Miller-Klejsa, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2012, stron 185.
2. Anna Miller-Klejsa, "Resistenza we włoskim filmie fabularnym", Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2013, stron 250.
3. "Polsko-włoskie kontakty filmowe: topika, koprodukcje, recepcja", red. Anna Miller-Klejsa, Monika Woźniak, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2014, stron 215.

Autorzy i wykonawcy projektu deklarują, iż jego realizacja przyczyniła się nie tylko do wzbogacenia doświadczeń filologii włoskiej o nowe perspektywy, ale także do intensyfikacji badań w zakresie relacji polsko-włoskich, a tym samym – dialogu kultur w duchu integracji europejskiej, której jednym z ojców był Włoch, Alcide De Gasperi.